Historia

Historia dawnego Schönlinde

Więcej informacji można znaleźć na stronie Echo Żyrardowa.

Historia dawnego Schönlinde, czyli dzisiejszej Krasnej Lipy w Czechach – jednego z miast partnerskich Żyrardowa oraz miejsca, skąd 164 lata temu do naszego miasta przejechało dwóch przedsiębiorców, na zawsze zmieniając jego historię – Karol August Dittrich oraz Karol Teodor Hielle.

Krasną Lipę od Żyrardowa dzieli niewiele ponad pół tysiąca kilometrów. Znajduje się na najdalej na północ wysuniętym obszarze naszych południowo-zachodnich sąsiadów, na terenie tzw. cypla szluknowskiego w Górach Łużyckich; miejsca, gdzie już od tysiąca lat ściera się ze sobą kilka kultur. W XI wieku rozpoczęła się kolonizacja tych terenów przez niemieckich osadników pochodzących z Frankonii i Turyngii, do których w następnym wieku dołączyli osadnicy z Fryzji. Koloniści zasiedlali niewielkie, często opuszczone słowiańskie osady, znacznie je rozbudowując oraz stworzyli wiele nowych, a ich najliczniejszy napływ przypada na pierwszą połowę XIII wieku i panowanie w Czechach króla Przemysława Ottokara I.

Dawniej przez Szluknowsko przechodziła najkrótsza droga handlowa łącząca Miśnię z Żytawą, przez co wzdłuż szlaku prowadzącego przez te dzikie odstępy leśne i niezliczone skalne uskoki, w XIII wieku powstało wiele zameczków, jak ten w Rumburgu (Rumburk) czy zniszczony w XIV wieku w Schönbuche (Krasny Buk), obok którego założono osadę Schönlinde (Krasna Lipa).

Nazwa osady, którą po raz pierwszy wspomniano w dokumentach w 1361 roku – Piękna Lipa, związana była z rosnącym na terenie tej miejscowości majestatycznym drzewem – lipą drobnolistną – zwaną w późniejszych latach „Tysiącletnią lipą”. Na terenie wsi w latach 1332-1368 wybudowano pierwszy drewniany kościół, a do 1573 roku podlegała ona rodom władającym sąsiednim zamkiem Tollenstein (Tolštejn), przez pewien czas kontrolowanym przez grupę rycerzy-rozbójników, trudniących się napadaniem na okoliczne miejscowości. Mieszkańcy Schönlinde, jak i innych osad znajdujących się w regionie Szluknowsko, zajmowali się przede wszystkim rolnictwem i hodowlą bydła. W XVI wieku coraz częściej jednak można było spotkać tu domową produkcję różnych tekstyliów, która zyskała na większym znaczeniu pod koniec XVII wieku, gdy w miasteczku zajęto się tkactwem lnianym.

Na początku XVIII wieku w Schönlinde przodowała już uprawa lnu, z którego chałupniczą metodą produkowano przędzę i płótno, masowo skupowane następnie przez kupca pochodzącego z sąsiedniego Rumburka – Roberta Allasona. W następnych latach okoliczny arystokrata hrabia Filip Kinsky sprowadził angielskich ekspertów, między innymi Johna Barnesa i Johna Cecilla, których zdaniem było wskazanie najlepszych miejsc do powstania jego przyszłej fabryki włókienniczej. W 1731 roku angielscy eksperci wskazali hrabiemu najwłaściwszą lokalizację, czyli Schönlinde, podobnie jak ponad 100 lat później w Polsce, Filip de Girard wskazał Rudę Guzowską jako najlepsze miejsce pod budowę Fabryki Wyrobów Lnianych.

Pod koniec lat 30. XVIII wieku hrabia Kinsky sprzedał maszyny, ale też powstały bielnik, niewielką pończoszarnię, tkalnię i farbiarnię miejscowym przedsiębiorcom – pierwszym fabrykantom z Schönlinde. Wówczas większość okolicznych łąk i pól powoli zaczęto przeznaczać na bielenie płótna. Wzrosła także ilość produkowanych wyrobów pończoszniczych i nici lnianych. W latach 1754-1758 na niewielkim wzniesieniu przy rynku w Schönlinde, w miejscu gdzie stał pierwszy kościół, wybudowano barokowy kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem św. Magdaleny, który w 1777 roku został powiększony o wieżę, a w latach 1816-1818 wybudowano prowadzące do niego imponujące schody. W 1818 roku w miasteczku mieszkało ponad 3100 osób, prawie wyłącznie pochodzenia niemieckiego i wyznania rzymskokatolickiego.

Z czasem w miasteczku zaczęły pojawiać się nowe fabryczki i różne firmy, zajmujące się handlem powstającymi w okolicy wyrobami, a poziom zamożności jego mieszkańców znacząco wzrósł. Jedną z takich firm była firma Joseph May & Söhne, założona przez dziadka Karola Teodora Hielle, a w latach 40. XIX wieku kierowana przez brata jego matki i jednocześnie swojego przyszłego teścia Franza Maya. Rodzina Hielle wywodziła się z sąsiedniej miejscowości Schönbuche, oddalonej od Schönlinde o niecały kilometr. W tej samej firmie rozpoczął pracę pochodzący z Lipska Karol August Dittrich. Po pewnym czasie, mając ponad dwadzieścia lat, sprowadził się na stałe do Schönlinde, by w 1849 roku wraz ze swoim szwagrem Karolem Teodorem Hielle założyć firmę Hielle & Dittrich. W tym okresie w miasteczku mieszkało już prawie 5500 osób i Karola August był jednym z niewielu ewangelików, dlatego też wszystkie dzieci Dittrichów po matce zostały ochrzczone w kościele katolickim św. Magadaleny.

fot. Fragment domu Dittrichów w dawnym Schönlinde,
czyli dzisiejszej Krasnej Lipie w Czechach, druga połowa XIX wieku

Dittrichowie wprowadzili się do domu należącego dawniej do teścia obu wspólników – Franza Maya. Dom ten, znajdujący się przy ówczesnej Schönbüchler Strasse (obecnie ulicy Kijowskiej, a przez pewien czas – ulicy Karola Dittricha), powstał najprawdopodobniej w 1766 roku i został zbudowany przez producenta mydła Dominika Röslera. Po śmierci Dominika Röslera dom odziedziczył jego syn Józef (Joseph), a następnie córka Józefa – Elżbieta, przyszła żona Johanna Josepha Maya. Kolejnym właścicielem został syn Elżbiety i Johanna Josepha – Franz May, a po nim dom przypadł jego córce Teresie i jej mężowi Karolowi Augustowi Dittrichowi. W 1863 roku Karol August kupił sąsiedni budynek wraz z przylegającym do niego budynkiem gospodarczym i kazał je zburzyć. Na uzyskanej przestrzeni postawił dwa nowe domy prezentujące różne style architektoniczne, które wraz z pierwotnym domem Dittrichów utworzyły imponującą całość – największy dom w Schönlinde. Karol August Dittrich i Karol Teodor Hielle po pierwszych dużych inwestycjach w zakupioną w 1857 roku fabrykę i osadę fabryczną Żyrardów, z każdym kolejnym rokiem coraz lepiej zarabiali na swojej z początku dość ryzykownej inwestycji, a z czasem stali się najbogatszymi mieszkańcami Schönlinde i okolicy.

Region Szluknowsko znajdował się na samym krańcu cesarstwa austriackiego, a później austro-węgierskiego, jednak jego mieszkańców, tak jak innych mniejszych i większych miejscowości, nie uniknął udział w różnych wojnach toczonych przez Wiedeń. Tak było między innymi w 1859 roku, gdy trwała wojny Francji wraz z Piemontem i Sardynią przeciw Austrii, czy w 1866 roku w trakcie konfliktu z Prusami. Podczas wojny z 1866 roku, gdy armia pruska przekroczyła 22 czerwca granice, Schönlinde znalazło się pod obcą okupacją, a na jego mieszkańców spadł obowiązek utrzymania pruskich żołnierzy. Prawie dwa tygodnie później, 3 lipca rozegrała się olbrzymia bitwa pod Sadową (w czeskiej historiografii określana mianem bitwy pod Hradec Králové), wygrana przez Prusy, w której udział wzięło prawie pół miliona żołnierzy i po której dobiegła końca hegemonia Austro-Węgier w Europie środkowej, a Otton von Bismarck mógł przystąpić do realizacji swojego najważniejszego celu – zjednoczenia Niemiec.

fot. Dawne Schönlinde, czyli dzisiejsza Krasna Lipa w Czechach, koniec XIX wieku

W 1870 roku cesarz Franciszek Józef I nadał Schönlinde prawa miejskie. Trzy lata później rodziny Hielle i Dittrich doprowadziły do zawarcia w kościele św. Magdaleny małżeństwa przez Edwarda, syna Karola Teodora i Flory Hielle oraz Elżbiety, córki Karola Augusta i Teresy Dittrich. Związek ten stał się symbolem jedności obu rodzin oraz ich zgody, co do dalszego zarządzania firmą oraz odległą żyrardowską fabryką. Przez okres kilkunastu lat, Edward i Elżbieta mieszkali w Żyrardowie, gdzie w 1875 roku urodził się im syn Alfred, który w przyszłości wraz księciem Hohenlohen – Schillingsfurstem pomógł sfinansować i otworzyć słynnemu Ettore Bugattiemu jego pierwszą fabrykę samochodów w Molsheim w Alzacji. W 1884 roku małżeństwo Hielle wyjechało na stałe z Żyrardowa, a rok później Edward rozpoczął budowę swojego nowego, przypominającego baśniowy zamek domu w Schönlinde, którego budowa zakończyła się w 1887 roku – odtąd najpiękniejszego budynku w tej miejscowości.

W 1881 roku rodzina Dittrich przekazała ziemię pod budowę nowego cmentarza w Schönlinde, a 6 lat wcześniej hojnie wsparła tu budowę szkoły dziewiarstwa zawodowego. Zaangażowanie w działania filantropijne i charytatywne wzrosła jednak wielokrotnie za czasów Karola Dittricha jr., podobnie jak to miało miejsce w Żyrardowie. Po śmieci ojca, Karol jr. zlecił w latach 1888- 1889 budowę okazałego grobowca rodziny Dittrich według projektu znanego niemieckiego architekta Juliusa Karola Raschdorffa, a trzy lata później przeznaczył znaczny teren pod powstanie parku miejskiego. Podobnie jak Karol August, Karol jr. wspierał finansowo karierę zawodową wybitnego artysty urodzonego w Schönlinde – Augusta Frinda, także po rezygnacji z funkcji prezesa Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Żyrardowskich Hiellego i Dittrcha w 1899 roku. To August Frind około 1900 roku zaprojektował herb dla Schönlinde, który został oficjalnie zatwierdzony i nadal pozostaje herbem Krasnej Lipy (w uproszczonej formie). W tym czasie w mieście mieszkało już prawie 7000 osób. Karol Dittrich jr. wraz z siostrami i matką Teresą darowali duże sumy na rożne rocznice związane z panowaniem cesarza czy powstaniem miasta Schönlinde, święta, na wiele organizacji jak np. towarzystwo weteranów wojskowych z Schönlinde, na pomoc ubogim i powstanie hospicjum w 1895 roku.

Dittrichowie ufundowali powstanie szpitala im. cesarzowej Elżbiety Bawarskiej w 1901 roku, budowę miejskiego uzdrowiska w 1904 roku, pomnika lwa w parku z okazji 60. rocznicy panowania cesarza Franciszka Józefa I w 1908 roku, miejskiej sieci wodociągowej w 1908 roku, szkoły dla gospodyń domowych w 1909 roku. Działalność charytatywna rodziny Dittrich była kontynuowana jeszcze po śmierci Teresy i Karola jr. W tym czasie rodzina ufundowała budowę domu dziecka imienia Teresy Dittrich w 1920 roku i domu starości w 1922 roku, zakończono także prace nad kaplicą i kryptą w rodzinnym grobowcu. I to wszystko tylko w samym Schönlinde, a przecież działania filantropijne i charytatywne Dittrichów miały miejsc także w Żyrardowie (między innymi budowa szpitala, przytułku dla starców, trzech kościołów, Domu Ludowego im. Karola Augusta Dittricha, czyli dzisiejszego Centrum Kultury), jak i w wielu innych miejscowościach znajdujących się obecnie w trzech państwach.

 

28 października 1918 roku, pół roku po bezpotomnej śmierci Karola Dittricha jr., proklamowano powstanie niepodległej Republiki Czechosłowackiej. 12 listopada w Wiedniu powstała z kolei Republika Niemieckiej Austrii, która rościła sobie pretensje do terenów zamieszkałych przez ludność niemiecką, także tzw. Niemieckich Czech, obejmujących swoim terytorium Schönlinde. Dopiero interwencja wojsk czechosłowackich pod koniec listopada 1918 roku doprowadziła do przyłączenia się tych terenów do Pragi, choć jeszcze przez prawie rok los Niemieckich Czech był niepewny. W tym czasie z pomnika lwa w parku w Schönlinde zerwano wizerunek cesarza Franciszka Józefa I, a w jego miejsce w 1925 roku pojawił się krzyż wojskowy. Związane było to z usuwaniem symboli upamiętniających monarchię Habsburgów. W 1919 roku oficjalnie zmieniono nazwę miejscowości – Schönlinde zastąpiła Krasna Lipa. W 1921 roku w mieście mieszkało prawie 6000 osób, w tym 97 % stanowili Niemcy (w całej Czechosłowacji mieszkało wtedy ponad 3 miliony Niemców, stanowiąc tym samym 23.6 % ogółu populacji). Pod koniec lat 20. XX wieku rodzina Dittrich przeniosła siedzibę firmy z Krasnej Lipy do Drezna, do jednego z domów, które na początku XX wieku wybudował tam Karol Dittrich jr. W międzyczasie firma Hielle & Dittrich została pozbawiona znacznej cześć posiadanych prze nią gruntów w Czechosłowacji, na podstawie reformy rolnej z 1920 roku.

29 września 1938 roku Szluknowsko, tak jak cały tzw. Kraj Sudetów, pod nieobecność przedstawiciela Czechosłowacji, za zgodą Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch przyznano hitlerowskim Niemcom (tzw. układ monachijski). Wróciła wówczas nazwa Schönlinde, ponownie zmieniona w 1945 roku po wkroczeniu do niej wojsk Armii Czerwonej. Nastąpił wtedy prawdziwy koniec Schönlinde – z miasta wypędzono prawie wszystkich mieszkańców, na miejsce których sprowadzono z różnych części kraju około 3000 Czechów, Słowaków i Romów. Ograbiono i zniszczono wiele budynków, tzw. „poniemieckich”. Przestał działać wówczas „Brauerei Schönlinde” – browar funkcjonujący od dziesięcioleci, a z pomnika lwa w parku miejskim zerwano już wszystkie tablice. Doszło też do zniszczenia grobowca rodziny Dittrich, jak i innych „poniemieckich” grobów. W przejętym przez państwo domu rodziny Dittrich utworzono dom starców. Budynek latami był zaniedbywany, aż w końcu został doprowadzony do ruiny i rozebrany w 1970 roku, w tym samym roku, w którym rozebrano jeden z dwóch kościołów w Krasnej Lipie – kościół staro-katolicki z 1901 roku.

Schönlinde po II wojnie światowej straciło swoich naturalnych gospodarzy. W jego miejsce powstała Krasna Lipa, z całkiem nowymi mieszkańcami, w której dopiero niedawno odkryto niezwykłą historię tego miejsca i żyjących tu dawniej ludzi. W 2000 roku otwarto Park Narodowy Czeska-Szwajcaria, a jego siedzibą stał się dawny dom dziecka im. Teresy Dittrich w Krasnej Lipie. Postawiono na turystykę i historię, nie na politykę historyczną. Odkryto na nowo postać miejscowego artysty Augusta Frinda, a w 2018 roku fundacja Omnium stała się prawnym właścicielem grobowca rodziny Dittrich, rozpoczynając tym samym starania o jego pełną renowację. W 2020 roku park miejski otrzymał imię Karola Augusta Dittricha, niejako wzorując się na Żyrardowie, a na pomnik lwa wróciły kopie oryginalnych tablic w języku niemieckim oraz wizerunek cesarza Franciszka Józefa I. Obecnie w Krasnej Lipie mieszka ponad 3500 osób, a samo miasteczko przyciąga swoim urokiem, historią i jest otwarte na nowych zwiedzających

 

Mateusz Waśkowski

Więcej informacji można znaleźć na stronie Echo Żyrardowa

Back to top button
Skip to content